نواندیشان | بهترین سایت علمی آموزشی کشور
تجهیزات آزمایشگاه صنایع غذایی شامل دستگاه‌های مختلفی می‌شود که هر کدام کاربرد و مزایای منحصربه‌فرد خود را دارند. از انواع تجهیزات و لوازم آزمایشگاه صنایع غذایی برای کنترل کیفیت، ایمنی و مطابقت مواد اولیه و محصول نهایی با استانداردهای بهداشتی در کارخانه‌های غذایی استفاده می‌شوند.
تهیه و خرید تجهیزات آزمایشگاه صنایع غذایی معمولاً هزینه زیادی لازم دارد، به همین دلیل هم اکثر کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی مواد غذایی معمولاً به دنبال یافتن تامین‌کنندگان معتبر هستند. شرکت در نمایشگاه‌های تجاری و استفاده از دایرکتوری‌ها و پلتفرم‌های B2B به عنوان بهترین و موثرترین روش برای ارتباط با تامین‌کنندگان تجهیزات آزمایشگاهی به حساب می‌آید. دایرکتوری و وبسایت عمده‌فروشی باسکول به عنوان یکی از مراجع معتبر برای ارتباط با تامین‌کنندگان لوازم و تجهیزات آزمایشگاهی در ایران است. در این مدل از پلتفرم‌ها معمولاً شما به صورت مستقیم و همزمان با تامین‌کنندگان در ارتباط هستید و امکان انتخاب بهترین و مناسب‌ترین پیشنهاد برایتان وجود دارد. برای استفاده از خدمات باسکول می‌توانید Buskool.com را در اینترنت جستجو کنید.
دسته‌بندی تجهیزات آزمایشگاه صنایع غذایی و کاربرد آن‌ها
هر آزمایشگاه صنایع غذایی دارای بخش‌های مختلفی است که هر کدام از این بخش‌ها به تجهیزات و دستگاه‌های مختلفی احتیاج دارند. در ادامه به بررسی این تجهیزات و کاربرد هر کدام از آن‌ها پرداختیم.
1- تجهیزات آزمایشگاه فیزیکو شیمیایی
این دسته از انواع تجهیزات آزمایشگاهی شامل دستگاه‌هایی است که ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی محصول مانند اسیدیته، رطوبت، غلظت قند و بافت را اندازه‌گیری می‌کنند.
| نام دستگاه | کاربرد |
| متر دیجیتال PH | اندازه‌گیری میزان اسیدیته یا قلیایی بودن محصول |
| رفراکتومتر بریکس | تعیین میزان مواد جامد محلول (قند) در مایعات |
| دستگاه رطوبت‌سنج | اندازه‌گیری درصد رطوبت در نمونه‌های خشک و پودری |
| دستگاه اندازه‌گیری فعالیت آبی | تعیین میزان آب قابل‌دسترس برای رشد میکروبی |
| بافت‌سنج مواد غذایی | اندازه‌گیری عددی سفتی، ترد بودن و کشسانی بافت |
| اون و کوره آزمایشگاهی | خشک‌کردن کنترل‌شده نمونه و آزمون خاکستر |
2– وسایل آزمایشگاه میکروبیولوژی
از تجهیزات و دستگاه‌های میکروبیولوژی برای شناسایی و کنترل بار میکروبی محصولات غذایی استفاده می‌شود. این بخش از آزمایشگاه معمولاً در فاصله زیادی با بخش فیزیکوشیمیایی قرار دارد تا از آلودگی‌های متقاطع جلوگیری شود.
| نام دستگاه | کاربرد |
| اتوکلاو آزمایشگاهی | استریل‌کردن ابزار و محیط کشت میکروبی |
| انکوباتور میکروبی | فراهم‌کردن دمای ثابت برای رشد کنترل‌شده باکتری و قارچ روی محیط کشت |
| هود بیولوژیک | ایجاد محیط عاری از آلودگی برای کشت میکروبی |
| دستگاه آب مقطرگیری | تولید آب عاری از یون برای ساخت محیط کشت و محلول‌های استاندارد |
3- تجهیزات اندازه‌گیری و توزین دقیق
تجهیزات اندازه‌گیری از ضروری‌ترین تجهیزات هر آزمایشگاهی به حساب می‌آید که پایه و اساس تمامی آزمون‌های کمّی و استاندارد را تشکیل می‌دهد.
| نام دستگاه | کاربرد |
| ترازوی دقیق آزمایشگاهی | توزین دقیق نمونه و مواد در ساخت محلول‌های استاندارد |
| اسپکتروفتومتر | اندازه‌گیری کمّی ترکیبات شیمیایی و رنگدانه‌ها بر اساس جذب نور |
| سانتریفیوژ آزمایشگاهی | جداسازی اجزای مایع نمونه، مانند تعیین درصد چربی لبنیات |
| دستگاه HPLC | شناسایی و اندازه‌گیری دقیق نگهدارنده‌ها، رنگ‌های مصنوعی و باقیمانده سموم |
4- تجهیزات نمونه‌برداری و آماده‌سازی
برای بررسی تمام نمونه‌ها از محصولات تولیدی و آماده‌سازی آن‌ها به تجهیزات زیر در آزمایشگاه احتیاج دارید.
| نام دستگاه | کاربرد |
| آسیاب نمونه | خرد کردن و یکنواخت‌سازی نمونه‌های جامد پیش از آزمون |
| دستگاه هموژنایزر | یکنواخت‌سازی نمونه‌های مایع و نیمه‌جامد |
| ست شیشه‌آلات استاندارد | نمونه‌برداری، اندازه‌گیری حجمی و آماده‌سازی محلول‌ها |
مقایسه تجهیزات آزمایشگاهی بر اساس نوع صنعت غذایی
هر کدام از صنایع غذایی مختلف به تجهیزات و دستگاه‌های منحصربه‌فردی احتیاج دارند که معمولاً بر اساس نوع ماده غذایی و میزان پیشرفته‌بودن آزمایشگاه مشخص می‌شود. در جدول زیر به بررسی این تجهیزات برداشتیم.
| نوع صنعت غذایی | تجهیزات ضروری اولویت‌دار | تجهیزات تکمیلی |
| صنایع لبنی | pH متر، سانتریفیوژ (چربی‌سنج)، رطوبت‌سنج | اسپکتروفتومتر، بافت‌سنج |
| صنایع گوشتی و فرآورده‌های پروتئینی | دستگاه اندازه‌گیری فعالیت آبی، pH متر، انکوباتور میکروبی | بافت‌سنج، اتوکلاو |
| کنسروسازی و رب | pH متر، رفراکتومتر بریکس، اتوکلاو | اسپکتروفتومتر |
| نوشیدنی و آبمیوه | رفراکتومتر بریکس، pH متر | HPLC، اسپکتروفتومتر |
| نان و آرد | رطوبت‌سنج، اون آزمایشگاهی، ترازوی دقیق | بافت‌سنج، کوره |
| روغن‌های خوراکی | pH متر، اسپکتروفتومتر | HPLC، ترازوی دقیق |
لیست لوازم آزمایشگاهی کارخانه تولید شیر و لبنیات
آزمایشگاه کنترل کیفیت واحدهای لبنی عمدتاً بر اندازه‌گیری چربی، اسیدیته و بار میکروبی شیر و فرآورده‌های آن متمرکز است. وجود سانتریفیوژ برای تعیین درصد چربی، pH متر برای کنترل اسیدیته و انکوباتور برای آزمون‌های میکروبی در این نوع آزمایشگاه ضروری است.
سایر تجهیزات ضروری عبارتند از: اتوانالایزر شیر، ترازوی رطوبت‌سنج، سوکسله اتوماتیک، رفراکتومتر و آون.
لیست تجهیزات آزمایشگاه کارخانه تولید صنایع گوشتی و فرآورده‌های پروتئینی
در این آزمایشگاه، کنترل ماندگاری و ایمنی میکروبی محصولاتی مانند سوسیس و کالباس اهمیت بالایی دارد. دستگاه اندازه‌گیری فعالیت آبی، pH متر و انکوباتور میکروبی از تجهیزات ضروری این نوع آزمایشگاه به‌شمار می‌روند. بمب کالریمتر و دستگاه تعیین میزان فیبر خام اتوماتیک و دستی از دیگر تجهیزات ضروری هستند.
لیست تجهیزات آزمایشگاه کارخانه کنسروسازی و رب
فرآیند حرارتی صحیح در کنسروسازی مستقیماً به سطح اسیدیته محصول وابسته است، به همین دلیل pH متر یکی از حیاتی‌ترین تجهیزات این آزمایشگاه است. رفراکتومتر بریکس برای کنترل غلظت رب و اتوکلاو برای آزمون‌های استریلیته نیز از الزامات این نوع آزمایشگاه هستند.
تجهیزات و لوازم آزمایشگاه صنایع نوشیدنی و آبمیوه
در این آزمایشگاه، یکنواختی طعم و کیفیت میان دسته‌های مختلف تولید اهمیت زیادی دارد. رفراکتومتر بریکس برای کنترل غلظت قند و pH متر برای پایش اسیدیته، تجهیزات پایه و ضروری این نوع آزمایشگاه محسوب می‌شوند؛ در واحدهای بزرگ‌تر، اسپکتروفتومتر نیز برای کنترل رنگ و ترکیبات افزوده‌شده به کار می‌رود.
لیست وسایل آزمایشگاهی کارخانه تولید نان و آرد
کیفیت آرد و محصولات نانوایی وابسته به رطوبت و بافت مناسب است. دستگاه رطوبت‌سنج برای کنترل رطوبت آرد، اون آزمایشگاهی برای آزمون‌های خشک‌کردن و بافت‌سنج برای ارزیابی یکنواختی بافت محصول، تجهیزات ضروری این آزمایشگاه هستند.
لیست تجهیزات آزمایشگاه صنایع تولیدی روغن‌های خوراکی
در این آزمایشگاه، کنترل ترکیبات شیمیایی و پایداری روغن در طول زمان اهمیت زیادی دارد. اسپکتروفتومتر برای کنترل رنگ و ترکیبات و pH متر برای برخی آزمون‌های تکمیلی، از تجهیزات ضروری هستند؛ در واحدهای صادراتی، دستگاه HPLC برای شناسایی دقیق‌تر ترکیبات نیز به این فهرست اضافه می‌شود.
چرا هر واحد تولید مواد غذایی به آزمایشگاه کنترل کیفیت احتیاج دارد؟
با توجه به قوانین کشور ایران، اخذ پروانه بهره‌برداری و پروانه ساخت برای واحدهای تولیدی مواد غذایی فقط با داشتن یک آزمایشگاه کنترل کیفیت مجهز امکان‌پذیر است. از آنجایی که حساسیت مواد غذایی بسیار زیاد است، تمامی واحدهای تولیدی باید قبل از هر بار عرضه محصولات خود به بازار، آزمایش‌های لازم برای بررسی آلودگی‌ها و مسمومیت‌های احتمالی را با دقت کامل انجام دهد.
از طرف دیگر، فراخوانی محصول (Product Recall) یکی از پرهزینه‌ترین اتفاقاتی است که از نظر مالی و اعتباری می‌تواند برای یک برند غذایی اتفاق بیفتد. وظیفه اصلی آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت داخلی، شناسایی زودهنگام مشکلاتی مانند رشد میکروبی، انحراف در بریکس یا pH و ناخالصی مواد اولیه پیش از توزیع محصول است.
استانداردهای ضروری برای آزمایشگاه صنایع غذایی
تمامی واحدهای تولیدی مواد غذایی باید محصولات خود را بر اساس استانداردهای داخلی و برخی استانداردهای جهانی تولید کنند. این استانداردها برای تضمین سلامتی محصول ضروری هستند.
- استاندارد ISO/IEC 17025
استاندارد ISO/IEC 17025، الزامات کلی برای تعیین صلاحیت آزمایشگاه‌های آزمون و کالیبراسیون را مشخص می‌کند. برای واحدهای تولیدی که به دنبال صادرات محصولات خود هستند، اخذ این گواهینامه حکم ضمانت نتایج آزمایشگاه برای مشتریان و نهادهای نظارتی خارجی را دارد.
- سیستم HACCP (تجزیه و تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی)
سیستم HACCP به عنوان یک چارچوب برای شناسایی نقاط پرخطر در فرآیند تولید به حساب می‌آید. تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته و آزمایشات اصولی نیز به عنوان ابزار عملی برای پایش این نقاط کنترل بحرانی به حساب می‌آیند.
- الزامات سازمان ملی استاندارد ایران
سازمان ملی استاندارد ایران برای هر گروه کالایی غذایی، استانداردهای اجباری مشخصی تعیین کرده که آزمون‌های مرتبط با آن باید در آزمایشگاه داخلی یا آزمایشگاه‌های همکار قابل انجام باشد. اگر تجهیزات آزمایشگاه با این الزامات تطابق و هماهنگی نداشته باشد، امکان اخذ پروانه استاندارد برایتان وجود ندارد.
خدمات آزمایشگاه‌های صنایع غذایی چیست؟
تمامی آزمایشگاه‌های واحدهای تولیدی صنایع غذایی موظف هستند تا مجموعه‌ای از وظایف مشخص را در طول چرخه تولید انجام دهند که کیفیت و ایمنی محصول را از ورود مواد اولیه تا عرضه نهایی تضمین می‌کند. این وظایف به شرح زیر هستند:
| نوع خدمات | توضیح و بررسی |
| کنترل کیفیت مواد اولیه ورودی | آزمون مواد اولیه پیش از ورود به خط تولید برای تایید انطباق با مشخصات فنی |
| آزمون فیزیکوشیمیایی محصول نهایی | اندازه‌گیری پارامترهایی مانند pH، بریکس، رطوبت و درصد چربی روی محصول تولیدشده |
| آزمون میکروبیولوژی | شمارش کلی میکروبی، بررسی کلی فرم‌ها و کشف عوامل بیماری‌زای احتمالی |
| پایش فرآیند تولید در چارچوب HACCP | اندازه‌گیری دوره‌ای پارامترهای بحرانی در نقاط کنترل مشخص‌شده خط تولید |
| بررسی ماندگاری و آزمون شلف‌لایف | ارزیابی تغییرات کیفی محصول در طول زمان نگهداری برای تعیین تاریخ انقضای واقعی |
| کنترل بسته‌بندی و برچسب تغذیه‌ای | تطبیق اطلاعات برچسب با نتایج واقعی آزمون‌های ترکیبات تغذیه‌ای |
| صدور گزارش انطباق برای اخذ مجوزها | تهیه مستندات فنی مورد نیاز برای پروانه بهداشتی، پروانه ساخت و استاندارد |
| بررسی شکایات و نمونه‌های برگشتی | آزمون نمونه‌های مرتبط با شکایت مشتری برای شناسایی علت انحراف کیفی |
نواندیشان تابع قوانین جاری کشور جمهوری اسلامی ایران در زمینه حقوق مولفین و ناشرین است، چنانچه نسبت به محتوای این صفحه صاحب حق نشر هستید و درخواست حذف آن را دارد، خواهشمند است از طریق این لینک به ما اطلاع دهید.
